انواع بازار در اقتصاد چه هستند و چه ساختاری دارند؟

• شركت بهرهبرداری نفت و گاز مارون با وسعتی بالغبر 1400 كیلومتر مربع است كه حوضه سرپرستی تولید نفت خام از میدانهای غرب رودخانه جراحی شامل میدانهای مارون، كوپال و شادگان را در استان خوزستان به عهده دارد.

• شركت بهرهبرداری نفت و گاز زاگرس جنوبی در پنج استان فارس، بوشهر، هرمزگان، كهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال بختیاری فعالیت دارد. اگر شرکتهای فعال در بازار انحصار چندجانبه با یکدیگر همدستی کنند، فعالیت آنها شبیه به فعالیت شرکتهای موجود در بازار انحصار کامل خواهد شد.

دلیل وجود انحصار چندجانبه در انواع بازار ها در اقتصاد چیست؟ تا اواسط دهه 1980، اقتصاد جهانی افزایش قیمت نفت را تجربه می­کرد و اقتصاددانان نیز از الگوهای متقارن برای تبیین رابطه میان قیمت نفت و متغیرهای کلان استفاده می­کردند. در یک صنعت انحصاری، شرکت تولیدکننده میتواند قیمت و مقدار کالا یا خدمات عرضهشده را تغییر دهد. در بازار رقابت انحصاری، خریدار تنها میتواند کالای موردنظر خود را از یک تولیدکننده تهیه کند.

ممکن است در شهری که زندگی میکنید تعداد زیادی رستوران اما تنها یک شرکت تولیدکننده دستگاههای تلویزیون وجود داشته باشد. اما یکی دیگر از دلایلی که درباره لزوم حذف سهم ۱۰۰ درصدی وزارت نفت از درآمد صادراتی LPG عنوان میشود این است که این درآمدها موجب کمرغبتی شرکت ملی گاز به اصلاح نظام تعرفهگذاری گاز خانگی و اخذ درآمد از این محل شده است. برخی کارشناسان در مخالفت با سهم ۱۰۰ درصدی وزارت نفت از درآمدهای LPG پارس جنوبی اینگونه استدلال میکنند که در حال حاضر طبق قانون بودجه، سهم وزارت نفت از درآمدهای صادراتی فرآوردههای نفتی مثل بنزین و گازوئیل ۱۴.۵ درصد است، همچنین سهم این وزارتخانه از درآمد صادراتی نفت، میعانات گازی و گاز نیز ۱۴.۵ درصد است.

همانطور که مشاهده میشود سهم پتروشیمیها از کل مصرف صنایع عمده نسبت به مابقی صنایع قابل ملاحظهتر است. تجارت بینالملل راهی است که از انحصاری بودن بازارهای تحت سلطه صاحبان منابع طبیعی میکاهد و آنها را به بازارهای رقابتی نزدیک میکند. از شناختهشدهترین مثالهای انحصار با دسترسی محدود به منابع طبیعی و کنترل منابع، شرکت «دِ بیرز» (De Beers) است.

به عبارت دیگر، تأثیر گازهای نامتعارف از کانال تقاضا دیده شده است. به عبارتی دیگر، بین محصولات تفاوت وجود دارد. شرکت بزرگتری هم وجود ندارد که کالاهای تولیدشده توسط خود را با توجه به تقاضای موجود در بازار به فروش برساند. در واقع، منابع قدرتدهنده مختلفی وجود دارند که با قدرت بخشیدن به یک فرد یا شرکت عرضه کننده، انحصار را در بازار بوجود میآورند.

به عبارتی دیگر، کنترل منابع این اختیار را برای کنترلگر فراهم میکند که «رانت اقتصادی» (Economic Rent) ایجاد کند. در بخش چهارم الگوی نظری معرفی و در بخش پنجم با با استفاده از داده­های فصلی دوره زمانی 1386- 1369 که از منابع آماری منتشر شده از سوی بانک مرکزی فراهم گردیده است، به بررسی اثرات نامتقارن شوک­های نفتی بر تولید در اقتصاد ایران پرداخته می­شود. نرسی قربان، کارشناس صنعت نفت و گاز درباره ایده همکاریهای گازی ایران با همسایگان به «دنیایاقتصاد» گفت: «سوآپ گازی قرار بود ایران را به هاب منطقهای تبدیل کند تا کشورهایی که گاز اضافی دارند، گاز خود را به ایران بدهند و ایران نیز در عوض گاز خود را به کشورهای نیازمند تحویل دهد.» این کارشناس گازی میگوید که ایده اصلی این بود که برای تحقق این موضوع، سیستم انتقال گاز ایران بهگونهای بود که میتوانست بهجای انتقال گاز از منابع گازی جنوب کشور، از ترکمنستان به شمال کشور گازرسانی کرد و در عوض به کشورهایی مانند پاکستان، هند، ترکیه، عراق یا دیگر کشورها گاز صادر کرد.

در نمونه­های کوچک، معمولاً معیار شوارتز ملاک عمل قرار می­گیرد. در این شرایط بسیاری از کشورهای غربی نگران همکاری گازی جدید چین و روسیه هستند و آن را در مسیر وابستگی چین به روسیه و نزدیکتر شدن هرچه بیشتر روابط این ۲ ابر قدرت ترجمه میکنند، اما واقعیت در روابط بینالملل بسیار پیچیدهتر از آن است که بتوان مناسبات این ۲ قدرت شرقی را بهسادگی تحلیل کرد و معتقدند که یک خط لوله چین و روسیه را به دوستانی جداییناپذیر تبدیل میکند.

روشن است که بهرغم روابط دوستانه و گرم کنونی رهبران روسیه و چین، این قدرتهای شرقی در مناطقی چون آسیایمیانه و برخی مسائل دیگر با هم تضاد منافع دارند و این تضاد منافع ریشههای تاریخی دارد، از اینرو پکن ترجیح میدهد تا با حفظ جریان واردات گاز از استرالیا و آمریکا از یکسو و مدیریت واردات از روسیه در سوی دیگر، با واردکردن بازیگران دیگری چون قطر و ترکمنستان موازنهای در زمینه توزیع وابستگی خود به گاز وارداتی را عملیاتی کند.

در سال 1395 بهرهبرداری و توسعه میدانهای نفتی و گازی را در شش منطقه عملیاتی در گسترهای به طول 1200 كیلومتر در خلیج فارس و همچنین دریای عمان به عرض متغیر 27 تا 120 كیلومتر به عهده داشته است. ذخایر گازی مؤثر در آینده، ذخایر توسعه نیافته و ذخایر توسعه یافته، سه متغیر سطح و نرخ اکتشاف، نرخ توسعه و نرخ تولید، مهمترین متغیرهای جریان در این زیرسیستم هستند. هماكنون برنامهريزيهاي دقيق و كارشناسانهاي به منظور توسعه 24 فاز براي توليد 790 ميليون مترمكعب گاز در روز از اين ميدان صورت گرفته است.

تخمین شرکت کپلر این است که ایران در سال ۲۰۲۱ دو برابر سال ۲۰۲۰ نفت صادر کرده و چین بزرگترین خریدار نفت ایران در این دوره بوده است. به علت حضور تعداد اندکی خریدار در این بازار، آنها میتوانند فروشندگان را مجبور به پذیرفتن قیمت ثابت کالاها و خدمات کنند.

همانطور که پیشتر مشاهده کردید، تعداد کم خریدار یا فروشنده، قدرت بیشتر آنها را به همراه دارد. با افزایش تعداد محصولات، هزینه نهایی تولید نیز بیشتر میشود. به­طورکلی اثر شوک نفتی مزمن و ضعیف بوده و همچنین احتمال رژیم 2 در سالهای دهه 80 بیشتر است که شاید ناشی از وضعیت یکسان­سازی و سیاستهای اعمال شده در آن دوره (مثل استفاده از صندوق ذخیره ارزی) باشد.

اعمال تمامی پیشنوشتهها منجر به افزایش تولید گاز در کشور خواهد شد. به صورت کلی، برای مثال، زمانی که دولت، به به ۳ شرکت متفاوت داروسازی، حق انحصاری تولید داروی کاهنده فشار خون را اعطا میکند، این امکان وجود دارد که این ۳ شرکت، ساختاری مشابه انحصار چند جانبه را به خود بگیرند. بازار دارای ساختار انحصاری، را می توان به صورت بازاری ترکیبی میان بازار انحصاری و رقابت کامل، در نظر گرفت.

به عبارتی، میتوان گفت برخلاف قیمتپذیر بودن عرضهکنندگان در بازار رقابتی، عرضهکنندگان در بازارهای انحصاری «تعیینکننده قیمت» (Price Maker) هستند. رئیس سازمان برنامه و بودجه با بیان اینکه نباید بار را به دوش محرومین انداخت، تاکید کرد: ما می خواهیم باری که به دوش محرومین افتاده را برداریم ضمن آنکه درآمد نفتی ما ۲۶ میلیارد دلار است که صرفا ۶۲.۵ درصد آن را می توانیم تبدیل و استفاده کنیم. شبیهسازی نتایج پیشنوشتههای ترکیبی در نمودار (26) نشان داده شده است.

نتایج حاصل از این مطالعه نشان می­دهد که اثر مثبت تکانه قیمت نفت بر روی واردات، تولید ناخالص داخلی و شاخص قیمت­ها در همه کشورها مثبت بوده و باعث افزایش آن­ها می­گردد.

مجموع ضرایب وقفه­های تولید در رژیم 1 برابر با 157/0 و در رژیم 2 برابر با 217/0 می­باشد. یکی دیگر از علل بوجود آمدن انحصار در بازار، دولت است. این نسبت دارای تأثیر مثبتی بر سرمایهگذاری در اکتشاف است. کنترل موجود بر یک منبع طبیعی مورد نیاز برای تولید کالای نهایی، یکی از عوامل بوجود آورنده قدرت انحصاری به شمار میرود.

در بازارهای انحصاری، تولید در نقطه تقاطع هزینه نهایی و درآمد نهایی، انجام میشود. در رقابت انحصاری، هر شرکت باید به هدف حداکثرکردن سود، دست پیدا کند. بنابراین، فرد یا شرکت عرضهکننده همچنان به ارائه خدمات یا کالاهای بیکیفیت ادامه میدهد. بنابراین، منطقی است که لولهکشی کردن آب آشامیدنی تنها در انحصار یک شرکت باشد.

البته، منحنی درآمد نهایی برای شرکتهای بازار انحصاری با شرکتهای بازار رقابتی متفاوت است. با اینکه، بازار انحصاری و بازار رقابت کامل در دو سر طیف انواع بازارها در اقتصاد قرار دارند، بازار رقابت انحصاری در جایی میانه این طیف قرار میگیرد. براساس نتایج مدل می­توان دوره­های زمانی که در رژیم 1 و 2 قرار می­گیرند، را نیز محاسبه کرد که این دسته­بندی در جدول 5 ارائه می­شود.

اعتبار الگو نیز براساس آزمونهای بازتولید رفتار و وارد کردن تکانه به متغیرها مورد تأیید قرار گرفته است. به عبارت دیگر، این آزمون به دنبال آن است که اگر تکانهای به برخی متغیرها وارد شود، آیا الگوی طراحی شده میتواند رفتار مورد انتظار از ورود تکانه و اثرگذاری آن بر سایر متغیرها را شبیهسازی کند؟ آنها واردشوندگان احتمالی را از ورود به بازار منصرف میکنند و در نتیجه به قدرت انحصاری بعضی از شرکتها میافزایند.

بهبود کیفیت به افزایش تقاضا و قیمت کالای تولید شده در بازار رقابت انحصاری کمک میکند. زمانی که تولید رستوران به ۵۰ عدد ساندویچ در روز برسد، امکان دارد رشد بیشتر، نیازمند مبالغ زیاد، جهت سرمایهگذاری در نیروی کار ماهرتر یا خریداری تجهیزات پیشرفتهتر باشد. د بیرز همچنین، جهت کنترل قیمتها از طریق عرضه، تعداد زیادی از الماسهای تولید شده توسط دیگر تولیدکنندگان را خریداری و انباشته میکرد. در بازارهای انحصاری برای ورود سایر تولیدکنندگان یا عرضهکنندگان به بازار، مانع وجود دارد.